Για έναν αθλητή ή για μία αθλήτρια κατά τη διάρκεια μιας προπόνησης ή ενός αγώνα πάντα ενέχει ο κίνδυνος τραυματισμού. Μακάρι να είναι όλοι γεροί και γερές βέβαια, αλλά δυστυχώς τα περιστατικά είναι συχνά, και αυτό ισχύει και στο μπάσκετ. Υπάρχει όμως και ένα άλλο ζήτημα που εξετάζεται πλέον, με το άγχος να αποτελεί σχεδόν καθημερινότητα για τους περισσότερους και να έχει κι αυτό μεγάλες επιπτώσεις στον ανθρώπινο οργανισμό.
Για τους προπονητές μπάσκετ λοιπόν και για τους άμεσους συνεργάτες τους υπάρχει επιστημονική μελέτη, όσον αφορά το άγχος και τις επιπτώσεις του στον οργανισμό τους, και μάλιστα ελληνική, που εκπονήθηκε ήδη από το 2007 και μάλιστα με το σύνολο των δειγμάτων να προέρχεται από την τότε Α1 Εθνική!
«Είναι ευρέως αποδεκτό, ότι το στρες αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής των ανθρώπων στις σύγχρονες κοινωνίες και ένα από τα πιο σημαντικά προβλήματα υγείας του 21ου αιώνα. Ο νέος κλάδος της Ψυχολογίας της Υγείας, διερευνά το «εργασιακό στρες» και ειδικότερα τους παθογόνους παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος, που μπορούν να οδηγήσουν σε ασθένειες αλλά και όλα εκείνα τα στρεσογόνα ερεθίσματα, που μπορούν να επιδράσουν στην πνευματική/ψυχολογική υγεία των εργαζομένων (κατάθλιψη ή άγχος). Το εργασιακό στρες χαρακτηρίστηκε από το περιοδικό Times, στο εξώφυλλό του, πριν περίπου 30 χρόνια ως η επιδημία των 80΄s» μας αναφέρει η Αθηνά Ζέρβα, άνθρωπος του μπάσκετ, ως αθλήτρια στο παρελθόν, προπονήτρια επί τρεις και πλέον δεκαετίες, σε ομάδες Γυναικών και Ανδρών, καθώς και της Εθνικής Κωφών Γυναικών επί 12 χρόνια, με την οποία κατέκτησε τρία χρυσά μετάλλια, σε Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα (2016), Ολυμπιακούς Αγώνες (2017) και Παγκόσμιο Πρωτάθλημα (2019).
Η ερευνητική εργασία με τίτλο «Η επίδραση του στρες ενός αγώνα καλαθοσφαίρισης σε επιλεγμένους παράγοντες φλεγμονής και αθηροσκλήρωσης σε προπονητές καλαθοσφαίρισης» ήταν το θέμα της διπλωματικής εργασίας της Αθηνάς Ζέρβα, στο πλαίσιο του μεταπτυχιακού προγράμματος «Οργάνωση και Διοίκηση Αθλητικών Οργανισμών και Επιχειρήσεων», του τμήματος «Οργάνωση και Διαχείριση Αθλητισμού» του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
«Πολλές μελέτες τα τελευταία χρόνια, ανέδειξαν πολλούς και διαφορετικούς στρεσογόνους παράγοντες, οι οποίοι μπορούν να επιφέρουν αρνητικές επιπτώσεις στην σωματική και ψυχική υγεία των εργαζομένων, όπως οι διαπροσωπικές συγκρούσεις στην εργασία, οι συγκρούσεις μεταξύ εργασίας και οικογένειας, η αυτονομία στην εργασία, η δημιουργία κλίματος ανασφάλειας, ο κίνδυνος της ανεργίας, ο υψηλός φόρτος εργασίας, η προσπάθεια επίτευξης στόχων με συγκεκριμένα χρονικά περιθώρια κ.ά.» συμπληρώνει επίσης η κα Ζέρβα.
Η έρευνα εκπονήθηκε το 2007, στα γήπεδα της (τότε) Α1 Εθνικής Ανδρών, κατά την διάρκεια επίσημων αγώνων του πρωταθλήματος (in vivo). Ο σκοπός της έρευνας ήταν να διερευνήσει τις επιπτώσεις του ψυχολογικού στρες ενός επίσημου αγώνα καλαθοσφαίρισης στο καρδιαγγειακό και ενδοκρινικό σύστημα. Στη μελέτη πήραν μέρος 27 υγιείς επαγγελματίες προπονητές καλαθοσφαίρισης ηλικίας 27-52 ετών, οι περισσότεροι πρώην αθλητές μπάσκετ. Οι 8 ήταν πρώτοι προπονητές, οι 17 βοηθοί προπονητές και οι 2 ήταν γυμναστές/υπεύθυνοι φυσικής κατάστασης, οι οποίοι ομαδοποιήθηκαν σε προπονητές (8) και βοηθούς (19). Συμμετείχαν προπονητές εννέα ομάδων από το σύνολο των 14 του πρωταθλήματος. Σημαντικό ποσοστό του δείγματος διέθετε μεγάλη εμπειρία και πολύχρονη θητεία σε υψηλό αγωνιστικό επίπεδο ως προπονητές ομάδων συλλόγων, αλλά και Εθνικών ομάδων στην Ελλάδα και το εξωτερικό, με σημαντικές διακρίσεις σε ελληνικές, ευρωπαϊκές και παγκόσμιες διοργανώσεις στο άθλημα της Καλαθοσφαίρισης. Όλοι οι προπονητές (25) ήταν κάτοχοι διπλώματος προπονητή, διέθεταν άδεια εργασίας ως προπονητές από τη Γενική Γραμματεία Αθλητισμού και ήταν μέλη του Συνδέσμου Ελλήνων Προπονητών Καλαθοσφαίρισης (ΣΕΠΚ), ενώ οι γυμναστές (2) ήταν πτυχιούχοι Φυσικής Αγωγής.
Στα άτομα αυτά, μετά από διαδοχικές αιμοληψίες, μετρήθηκαν παράγοντες κινδύνου αθηροσκλήρωσης και ορμονικοί, φλεγμονώδεις και καρδιαγγειακοί δείκτες. Πραγματοποιήθηκαν αιμοληψίες και μετρήσεις αρτηριακής πίεσης, 30 λεπτά πριν και 30 λεπτά μετά, σε επίσημους αγώνες.
Οι μετρήσεις στο αίμα αφορούσαν: Κυτοκίνες, Λευκοκύτταρα-Γενική Αίματος, Κορτιζόλη και λιπιδαιμικούς παράγοντες κινδύνου Αθηροσκλήρωσης (Χοληστερόλη, Τριγλυκερίδια, HDL, LDL, Lp(a), Apo A, Apo B).
Τα σημαντικότερα ευρήματα της έρευνας ήταν ότι για το σύνολο του δείγματος, μετά τον αγώνα σε σχέση με πριν, παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση των ουδετερόφιλων (NEU) και της απολιποπρωτεΐνης Β (apo-B), σημαντική μείωση των λεμφοκυττάρων (LYM) και μονοκυττάρων (MON), ενώ η συστολική και διαστολική αρτηριακή πίεση πριν και μετά τον αγώνα παρουσίασαν τιμές προϋπέρτασης. Οι συσχετίσεις κατέδειξαν στατιστικά σημαντική συσχέτιση της κορτιζόλης με τις κυτοκίνες (αρνητική) και επιπλέον σημαντική συσχέτιση της κορτιζόλης με την απολιποπρωτεΐνη-B (θετική). Στατιστικά σημαντικές διαφορές μεταξύ των πρώτων προπονητών και των βοηθών προπονητών παρατηρήθηκαν στις τιμές της διαστολικής πίεσης και της κορτιζόλης μετά τον αγώνα.
«Το μεγάλο πλεονέκτημα αυτής της μελέτης είναι η διερεύνηση της πρόκλησης στρες και της απάντησης σε αυτό, σε συνθήκες in vivo. Είναι σαφές ότι το ερέθισμα του αγώνα προκαλεί κατάσταση άσηπτης φλεγμονής και κινητοποιεί το σύστημα του στρες. Με δεδομένη την κοινή πλέον παραδοχή ότι η αθηροσκλήρωση είναι μία φλεγμονώδης διεργασία, αλλά και την παρατήρηση ότι το στρες επηρεάζει την ικανότητα της ανοσολογικής απάντησης, είναι σκόπιμη η περαιτέρω διερεύνηση της ενδοκρινικής απάντησης και κυρίως η διεύρυνση των χρονικών ορίων παρατήρησης, ώστε να αποσαφηνισθεί η επίδραση της επανάληψης του ερεθίσματος, ο χρόνος έναρξης του φαινομένου, καθώς και ο χρόνος αποκατάστασης. Επίσης, ενδιαφέρον παρουσιάζει η διερεύνηση του στρες κατά την προπονητική διαδικασία, αλλά και η σύγκριση του εργασιακού στρες μεταξύ προπονητών διαφορετικών αθλημάτων» σημειώνεται χαρακτηριστικά.
Ολόκληρη η προδημοσίευση της έρευνας εδώ
Το αναπάντεχο και το τυχαίο…
Πόσο «επικίνδυνο» είναι τελικά το επάγγελμα του προπονητή; «Είναι ένα επάγγελμα, δύσκολο και απαιτητικό. Το βέβαιο είναι ότι δεν μπορεί να γίνει ποτέ ένα επάγγελμα “ρουτίνας”. Το επικίνδυνο του επαγγέλματος για κάθε προπονητή, πέρα από όλα τα “προπονητικά/αγωνιστικά πρωτόκολλα” που σχεδιάζονται για να εφαρμοστούν, είναι ότι μπορεί ανά πάσα στιγμή να βρεθεί αντιμέτωπος, με το αναπάντεχο και το τυχαίο. Ένα εύστοχο ή ένα άστοχο σουτ που μπορεί να στερήσει ή να χαρίσει μια νίκη ή ένα πρωτάθλημα, ένας τραυματισμός και μια απουσία αθλητή από την ομάδα ή και συμπεριφορές που μπορεί να επηρεάσουν την γενικότερη ισορροπία της ομάδας.
Η διαχείριση “κρίσεων”, μέσα και έξω από την ομάδα είναι σχεδόν στην καθημερινή ατζέντα για τον προπονητή. Είναι εκείνος που πρέπει να πάρει αποφάσεις, να βρίσκει και να διατηρεί ισορροπίες, να προβλέπει κινδύνους, να αποκαταστήσει τις εντάσεις και να βρίσκεται σε μία μόνιμη ισορροπημένη επικοινωνία με τη διοίκηση, τους αθλητές, τους συνεργάτες, τους φιλάθλους.
Μιλώντας για προπονητές μεγάλων κατηγοριών, όπου τα μεγάλα οικονομικά μεγέθη, συνήθως συνδέονται με τον μονόδρομο της νίκης και της επιτυχίας, οι καταστάσεις είναι ακόμη πιο απαιτητικές. Ίσως θα μπορούσε λοιπόν να χαρακτηριστεί ένα “επικίνδυνο” επάγγελμα, καθώς ακόμη και ο χρόνος στο μπάσκετ, τρέχει ανάποδα και πρέπει να τον προλάβεις πριν “μηδενίσει”. Εκτιμώ ότι παραμένει μοναδικό και ξεχωριστό για όλους όσους τους “γοητεύει” ο κίνδυνος» σχολιάζει σχετικά η Αθηνά Ζέρβα.
Παίζει ρόλο όμως η κατηγορία; Είναι πιο πιεστική η κατάσταση σε ομάδες με υψηλούς στόχους; «Οι υψηλοί στόχοι, απαιτούν αποφασισμένους, τολμηρούς και ανθεκτικούς χαρακτήρες στον πάγκο. Η «πίεση», για τον προπονητή δεν είναι θέμα κατηγορίας, Εuroleague, ή τοπικού πρωταθλήματος. Η πίεση στον προπονητή είναι η ίδια, όπου και να βρίσκεται! Μπορεί να είναι η πίεση της ανόδου αλλά μπορεί να είναι και πίεση της σωτηρίας και της παραμονής στην κατηγορία… Είναι η επίτευξη των στόχων της ομάδας. Αν βέβαια οι στόχοι είναι υψηλοί, οι νίκες είναι μονόδρομος… για να βγεις πρώτος. Και βέβαια αυτό προϋποθέτει ότι πρέπει να είσαι προετοιμασμένος και αποφασισμένος, για πιεστικές συνθήκες…» αναφέρει η coach Ζέρβα.
Τελικά, έχουν αντιληφθεί οι προπονητές την κατάσταση που βιώνουν; «Μιλάμε ενδεχομένως για ένα στρες, το οποίο είναι συνεχόμενο, επαναλαμβανόμενο και επί σειρά ετών. Είναι ένας μονόδρομος που πρέπει να διανύσει κάποιος, σε κάθε αγώνα, μέχρι να φτάσει στην νίκη ή στην ήττα. Εκτιμώ ότι όλοι εκείνοι οι προπονητές που βρίσκονται χρόνια στους πάγκους, καταφέρνουν και το διαχειρίζονται.
Η εμπειρία ίσως είναι ένας σημαντικός παράγοντας αλλά τελικά είναι μέσα στα καθήκοντά μας να διαχειριστούμε το άγχος και την αγωνία και είναι κομμάτια της δουλειάς μας.
Ο προπονητής, είναι εκείνος τελικά, που καλείται να διαχειριστεί το στρες, όχι μόνον το δικό του αλλά όλων των υπολοίπων μελών της ομάδας. Μπορεί λοιπόν να είναι διαχειρίσιμο, χωρίς να σημαίνει ότι μια χρόνια κατάσταση στρες δεν μπορεί να έχει και επιπτώσεις στην υγεία» καταλήγει.
Χρυσόστομος Τρίμμης
*Το άρθρο είναι αφιερωμένο στη μνήμη του διοικητικού ηγέτη της Trikala Basket, Kώστα Σκρέτα και του ομοσπονδιακού προπονητή Γρηγόρη Γιασσάρη.
